Begrijpen betekent niet dat je alles hoeft te accepteren

Een bewoner met dementie slaat tijdens de ADL. Een cliënt maakt iedere keer seksueel getinte opmerkingen als dezelfde zorgverlener binnenkomt. Een familielid schreeuwt tegen een verpleegkundige omdat hij vindt dat zijn naaste niet de juiste zorg krijgt. Wat gebeurt er daarna? Grote kans dat we gaan zoeken naar een verklaring. Heeft de bewoner pijn? Begrijpt hij niet wat er gebeurt? Is er sprake van ontremming? Is het familielid bang of overbelast? Wat probeert iemand met zijn gedrag duidelijk te maken? Allemaal relevante vragen. Ik ben verpleegkundige. Natuurlijk wil ik begrijpen waar gedrag vandaan komt. Het helpt me om te bepalen wat iemand nodig heeft en wat we een volgende keer anders kunnen doen. Maar er is nog een vraag die we wat mij betreft te vaak overslaan: wat gebeurde hier met de zorgverlener? “Hij kan er niets aan doen” Ik snap waar die uitspraak vandaan komt. Ziekte kan gedrag veranderen. Dementie, een delier, hersenletsel, psychiatrische problematiek, pijn, angst of verlies van regie kunnen allemaal invloed hebben op hoe iemand reageert. Die kennis hebben we nodig. Alleen kan er iets geks gebeuren als we grensoverschrijdend gedrag volledig vanuit die verklaring bekijken. “Hij bedoelt het niet zo.” “Ze kan er niets aan doen.” “Je weet toch dat dit bij zijn ziektebeeld hoort?” Het zijn zinnen die bedoeld kunnen zijn om gedrag te begrijpen, maar voor de zorgverlener aan de andere kant kunnen ze heel anders binnenkomen. Alsof het dus ook maar oké moet zijn. En dat is het niet. Begrip haalt de grens niet weg Je kunt begrijpen dat iemand door dementie tijdens de zorg om zich heen slaat én besluiten dat je de zorg op dat moment stopt. Je kunt begrijpen dat iemand door niet-aangeboren hersenletsel ontremd gedrag laat zien én bespreken wat dat gedrag met zorgverleners doet. Je kunt begrip hebben voor een familielid dat bang is dat een naaste achteruitgaat én duidelijk maken dat schreeuwen tegen zorgverleners niet de manier is waarop je met elkaar wilt communiceren. Die dingen spreken elkaar niet tegen. Sterker nog: volgens mij begint goede zorg juist bij het naast elkaar kunnen laten bestaan van die twee kanten. Wat heeft deze cliënt of bewoner nodig? Én wat heeft de zorgverlener nodig om goede en veilige zorg te kunnen blijven geven? Grenzen stellen in de zorg is niet altijd simpel Waar de ene zorgverlener zijn schouders ophaalt bij een opmerking, ligt voor een ander een grens. De ene collega kan prima omgaan met stemverheffing, terwijl een ander merkt dat het iets met haar doet. Daarom werkt een simpele boodschap als “je moet gewoon je grens aangeven” voor mij niet. Welke grens? Wanneer? En wat doe je daarna als de zorg wél door moet gaan? Zeker in de zorg is dat niet zwart-wit. Je kunt een bewoner met dementie niet vertellen dat hij voortaan zijn gedrag moet aanpassen en ervan uitgaan dat het probleem daarmee opgelost is. Maar dat betekent niet dat je gedrag niet begrenst. Juist in het hier en nu is het belangrijk om te benoemen wat er gebeurt, je grens aan te geven en dat zo vaak te herhalen als nodig is. Iemand kan misschien niet onthouden wat je gisteren hebt afgesproken, maar heeft op dit moment wél duidelijkheid nodig over wat wel en niet kan. Soms moet je daarnaast de benadering veranderen, soms het moment of de omgeving. Soms moet een collega het overnemen, zijn er andere disciplines nodig of moet je als team hele duidelijke afspraken maken over wat je doet als het opnieuw gebeurt. Daar zit voor mij het echte gesprek. Niet alleen: waar ligt jouw grens? Maar vooral: wat doen we als die grens bereikt wordt? En als je even niet weet waar je moet beginnen: doe lekker BOT. Luister naar je Buikgevoel, beschrijf Objectief wat er gebeurt en bespreek het met je Team. Je hoeft niet eerst te wachten tot een situatie volledig uit de hand loopt voordat iets het bespreken waard is. Een incident stopt niet zodra het gedrag stopt Ook na een situatie gaat het wat mij betreft nog te vaak vooral over de cliënt. Wat was de aanleiding? Wat schrijven we in het zorgplan? Moeten we de benadering aanpassen? Is de arts geïnformeerd? Prima vragen. Maar vraag ook eens aan de zorgverlener: hoe is dit voor jou? Wat heb jij nu nodig? Kun je de zorg straks weer oppakken? En moeten we iets afspreken voordat jij opnieuw naar binnen gaat? Veilig werken in de zorg gaat namelijk niet alleen over voorkomen dat een situatie opnieuw gebeurt. Het gaat ook over wat je vóór, tijdens én na grensoverschrijdend gedrag doet. Niet iedere vervelende situatie hoeft groot gemaakt te worden. Maar “het hoort bij het werk” vind ik een behoorlijk slechte reden om ergens niets mee te doen. Begrijpen én begrenzen Volgens mij zijn we in de zorg heel goed geworden in het eerste. We analyseren gedrag, zoeken oorzaken, kijken naar ziektebeelden en proberen aan te sluiten bij wat iemand nodig heeft. Laten we dat vooral blijven doen. Maar laten we het tweede niet vergeten. Want zorg wordt gegeven door mensen. En goede zorg kan nooit betekenen dat degene die haar geeft alles maar moet accepteren omdat we het gedrag van de ander kunnen verklaren. Begrijpen waarom iets gebeurt, verandert misschien hoe je reageert. Het betekent niet dat je grens verdwijnt. Misschien moeten we daarom bij grensoverschrijdend gedrag niet alleen vragen waar het gedrag vandaan komt, maar ook: wat hebben we nodig om hier samen goed en veilig mee om te gaan? Volgens mij begint daar het verschil tussen gedrag alleen proberen te begrijpen en er daadwerkelijk professioneel mee omgaan. Over Rianne van Gerven Rianne van Gerven is verpleegkundige, trainer, spreker en auteur. Ze werkte in het ziekenhuis, de thuiszorg en het verpleeghuis en begeleidde inmiddels honderden zorgverleners tijdens trainingen, coaching en op de werkvloer. Haar missie is helder: de zorg leuker en makkelijker maken. Niet door te doen alsof het werk eenvoudig is, maar door kritisch te kijken naar wat wél kan. Keuzes maken, grenzen herkennen en bewaken, duidelijk communiceren en verantwoordelijkheid leggen waar die hoort. Rianne