“Ach, zo is hij nou eenmaal.” Sociale veiligheid begint bij wat je normaal bent gaan vinden

We hebben de overdracht. Ik zit aan een kopje thee, dat kouder is dan ik zou willen, en we lopen de cliënten door. Halverwege komt een collega binnen. Ze gaat zitten, zegt niks, en aan haar gezicht zie ik dat er iets is. “Gaat het?” “Ja hoor. Hij deed weer zo.” Iedereen weet wie ze bedoelt. Een collega die er al jaren werkt, goed in zijn vak. En kortaf. Snauwen bij de medicatiekar, zuchten als je iets vraagt, je in het bijzijn van familie laten staan. “Ach,” zegt iemand. “Zo is hij nou eenmaal.” En we gaan door met de overdracht. Ik heb zelf ook gezegd: “Ach, het is nou eenmaal zo.” Vaker dan ik eigenlijk wil toegeven. Het voelt als begrip, alsof je collegiaal bent. Je weet het, je laat het, zo erg is het toch niet? Maar ondertussen zit daar een collega met een knoop in haar maag, en wij hebben net met z’n allen besloten dat dat erbij hoort. Wat is sociale veiligheid in de zorg? Sociale veiligheid betekent dat je je werk kunt doen zonder angst voor ongewenst gedrag. En dat je iets durft te zeggen als het niet goed gaat, zonder dat dat je iets kost. Dat geldt voor gedrag van cliënten en familie, maar net zo goed voor gedrag van collega’s, leidinggevenden en artsen. Over dat laatste wordt in de zorg het minst gepraat. Bij een cliënt met dementie die slaat, hebben we tenminste nog een verklaring. Bij een collega die structureel over je heen walst, hebben we vooral een zin: zo is hij nou eenmaal. Waarom het juist bij collega’s misgaat Omdat je morgen weer samen staat. Het team voelt klein, het rooster is krap, zoals zo vaak in de zorg, en niemand zit te wachten op gedoe. Dus je slikt het in. Je loopt een rondje om. Je vraagt het wel aan iemand anders. Of de variant die ik ook vaak hoor: “Ach, zo is ze nou eenmaal. En ze gaat toch bijna met pensioen.” “Wanneer dan?” “Eind volgend jaar.” Het is pas maart. Dat is nog ruimmmm anderhalf jaar met z’n allen om haar heen werken. Wie het meestal als eerste ziet, is de nieuwe collega of de stagiaire. Die is er nog niet aan gewend. Die vraagt na een dienst voorzichtig: “Is dat hier normaal?” En dan weet je even niet wat je moet zeggen. Want het is ook normaal geworden. Niet omdat iemand dat besloten heeft, maar omdat niemand er ietsvan zei. Ik heb inmiddels met meer dan 280 groepen gewerkt. In bijna elke groep komt er een moment waarop iemand zegt: bij ons is er ook zo iemand. Dan kijkt iedereen een beetje ongemakkelijk voor zich uit, of het gesprek vlamt helemaal op met situaties die mensen zelf hebben meegemaakt. Herkenbaar toch? Waar heb jij invloed op? Een handig plaatje hierbij is de cirkel van betrokkenheid en de cirkel van invloed. In de buitenste cirkel staat alles waar je je druk om maakt, maar weinig aan kunt veranderen. Zijn karakter. Dat hij al twintig jaar zo doet. Het krappe rooster. In de binnenste cirkel staat wat jij wél in de hand hebt. Wat je zegt, wanneer je het zegt, en of je het bespreekbaar maakt in je team. Hoe meer energie je in die buitenste cirkel stopt, hoe machtelozer je je voelt. “Zo is hij nou eenmaal” zet het hele probleem buiten je invloed. Terwijl er in die binnenste cirkel best een paar dingen liggen. In mijn trainingen gebruik ik deze twee cirkels vaak. Deelnemers zetten op papier wat hen bezighoudt, en bijna altijd staat het meeste in de buitenste cirkel. Als we daarna samen naar de binnenste cirkel kijken, zie je mensen weer een beetje rechtop gaan zitten. Wat je wél kunt doen Je hoeft geen groot gesprek te voeren of meteen naar je manager te stappen. Het begint kleiner. Benoem gedrag, geen karakter. “Je snauwde net bij de medicatiekar, dat vond ik vervelend” kan iemand horen. “Jij bent altijd zo” niet. Zeg het kort erna, onder vier ogen. Niet in de groepsapp, niet bij de koffie met iedereen erbij. Liefst nog dezelfde dienst als het even kan, of spreek een moment af om het erover te hebben. Maak er een teamafspraak van. Hoe gaan wij met elkaar om? Bespreek dat in het werkoverleg, nooit gericht op één persoon maar altijd in de breedte. En onthoud: ook al vind je het niet prettig, niemand (!) stapt zijn bed uit om jouw leven even lekker zuur te maken. Betrek je leidinggevende als het blijft. Dat is geen klikken. Dat is je werk serieus nemen. En als jij die collega bent die altijd zegt “zo is hij nou eenmaal”? Dan mag je ook gewoon een keer zeggen: “Ik vond dat net niet oké.” Best spannend. Maar het verandert meer dan je denkt. Misschien is hij zo. Dat betekent nog niet dat wij het normaal moeten vinden. Wil je dit gesprek met je team voeren? Mijn keynote “Ach, zo is hij nou eenmaal.” gaat precies hierover (bekijk mijn lezingen). En in de Training Grenzen stellen in de praktijk oefenen we hoe je het zegt, zonder rollenspellen. Veelgestelde vragen over sociale veiligheid in de zorg Wat valt onder sociale veiligheid in de zorg? Alles wat bepaalt of je je veilig voelt op je werk: hoe cliënten en familie met je omgaan, hoe collega’s en leidinggevenden met je omgaan, en of je iets kunt melden zonder gevolgen. Ook pesten, kleineren, negeren en seksueel grensoverschrijdend gedrag vallen eronder. Wat doe je als een collega grensoverschrijdend gedrag vertoont? Benoem het concrete gedrag, kort erna en onder vier ogen. Houdt het aan, of is het ernstig, schakel dan je leidinggevende of de vertrouwenspersoon in. Je hoeft het niet alleen op te lossen. Wat als je het al bij je leidinggevende hebt aangegeven en er verandert niets? Dat gebeurt vaker dan je zou willen. Maak het dan zo concreet mogelijk: wat gebeurde er, wanneer en wie was erbij. Vraag je leidinggevende wat de volgende stap